Martin Artola bertsolariak txapelketarako auto bidaia haren ostean, uste zuenean bizitza nahiko soluzionatua zuela, dena zalantzan jarri zaio, denak egonkortasuna galdu du. Aspaldian egon ez den lagunekin elkartuko da afaritarako, eta ikusiko du lagun bakoitzak nola eman dion, edo ez dion eman bizitzari soluzio bat. Beñat eta Unai Gaztelumendi (Añorga, Gipuzkoa, 1987 eta 1988) anaiek elkarlanean sorturiko bigarren lana da Azken Afaria komikia. Bertsolari Aldizkariak argitaratu du. Bidea da borroka lehen komikiko protagonista bera du istorioak, baina oraingoan bestelako krisiei aurre egin beharko die. Kapituluen hasierek eta amaierek mahai bueltara daramate irakurlea, lagun arteko afaria da ardatza. Martxoaren 25ean Ortzaizeko (Nafarroa Beherea) Menta liburu dendan aurkeztu zuten sorkuntza.
‘Bidea da borroka’ izan zenuten elkarrekin argitaratutako lehen komikia. Aurreko lanaren jarraipena al da honakoa?
UNAI GAZTELUMENDI: Berez, bai. Pertsonaiak aurkezten dira, eta hauek, nolabait, Azken Afaria-n bizitzako fase batean baldin badaude Bidea da borroka-n fase horren aurreko fasean zeuden. Baina, independenteki ere funtzionatzen du komikiak aurrekoa irakurri gabe, nahiz eta elkarren jarraipena izan ez dago zertan bat irakurri bestea irakurtzeko.
Edukiaz harago, zertan ezberdintzen da bigarren komiki hau?
BEÑAT GAZTELUMENDI: Hasteko, aurrekoa elkarrekin egiten genuen lehen komikia izan zen, eta alde horretatik gauza batzuetan hobetu egin dugu eta nolabait osoagoa da hau. Gaian ere desberdintzen da; lehenbizikoa bertso munduari nahiko lotua zegoen, bigarrengo honetan protagonistak bertsolari ofizioa du, baina gehiago lotu gara bere esparru intimo eta publikoari. Bertsolari ez den edozeinek ere bizi dituen gauzak kontatzen dira. Lehendabiziko komikian nahiko argi genuen zein diskurtso kontatu nahi genuen, eta diskurtso horretarako sortu genituen pertsonaiak, baina komiki honetan saiatu gara pertsonaiei uzten bere bidea egin dezaten.
Martin Artola bertsolaritzari zegokion krisi existentzial batean murgilduta zegoen aurreko komikian nolabait. Berdin jarraituko al du?
B.G: Gixajoak ez du zorte handirik. Gure krisiak proiektatzen ditugu beragan, lehenengoa bertsokerari loturiko krisi bat zen, eta bigarren hau gehiago da bizitzan hartu dituen erabakien inguruko krisi bat, adinari zein munduaren egoera eta norabideari lotua dagoena baita ere. Krisi horretan Martin puntu batera iristen da non bizitzan pareta jo duena, edo ikusi duena hartu dituen erabakiek ez dutela eraman nahi zuen tokira. Justu bere lagunekin elkartuko da, eta bere lagunen bizitzetan ikusiko du berak hartu ez zituen erabakien ispilua. Ispilu joko hori egin nahi genuen, berak gauza bat erabaki zuen, beste lagun batek kontrakoa, eta lagunak egin duen horri begira Martinek ere bere zalantzak dauzka bere buruarekiko. Hala ere, komikian ez dago erantzunik, krisiak krisi diren neurrian ez dute soluzio errazik.
"Marrazteko estiloan zein egituran bi komikiak alboan jarriz gero garapen bat ikusten da”.
Zuen krisiak Martin Artolarengan proiektatzen dituzuela diozue. Errealitatea eta fikzioa nahasten dira. Zuen belaunaldiko kezkak, zalantzak eta ezinak dira protagonista. Martin Artola zuen alter ego bat da? Esan nahi duzuen hori adierazten laguntzen dizue?
U.G: Baditu bion gauzak, irudikatzerako orduan, adibidez, gu bezalako pertsona bat egiten saiatu naiz. Biok ere bizitza azken urteetara arte nahiko bide igualtsutik eraman dugu, eta Martin Artolak gure antza hartzen du gertatzen zaizkion gauzetan, baina ez dut uste hain esplizitua denik. Martin Artolarengan plataforma txiki bat dugu gure inguruan gertatzen denaren inguruan gure ahotsetik hain erraz esango ez genituen gauzak esateko, bizitza propioa hartu duen pertsonaia bat bezala. Gure buruarena baino gehiago, gure inguruan entzun eta hitz egiten diren gauzen isla da. Gu bezalako pertsonen isla bat da, baina ez nuke esango %100 gure isla denik.
B.G: Ipuinetan bezala, ogi papurrak uzten zaizkio jendeari arrastoa segi dezan, Martinekin ere pixka bat jolas hori egiten dugu. Ageriko gauzetan, detaile txikietan, guk bezalako kotxea du edo txakurra dauka nik bezala, pista txiki batzuk jartzen ditugu, baina berak bizi dituen gauzak ez ditugu guk bizi izan. Bestalde, txapelketa garaian egokitu zitzaidan gidoia idaztea, eta aldi berean bi sormen prozesutan ari zarenean saiakera izaten da biak aldi berean urruntzekoa. Saiatu naiz forma eta gai aldetik agian bertsotan hain erraz landuko ez nituzkeen gaiak lantzen, bertsoak bere ezaugarriak dauzkalako eta komikiak bereak. Bertsotan gai batzuei heltzea zaila da batzuetan, komikietan, aldiz, beste denbora batekin egin daiteke, errazagoa da.
Zein gairi heldu diezue?
B.G: Gai ezberdinak ageri dira, eta krisi hori leku askotan islatzen da. Batetik harremanen krisi bat dago, izan bikote izan laguntasun harreman, bien arteko oreka zein den, nola ulertzen ditugun. Militantziaren krisi bat ere badago, baita bizi estiloen ingurukoa ere, edota segurtasun fisiko eta ekonomikoaren gaia ere ateratzen da.
Neurri batean kritika ere egin nahi izan duzue? Zein helburu zenuten?
U.G: Ez dugu helburu zehatz batekin egin, gu bezalako pertsona batzuk orain gauden egoeran esateko duguna esateko modu bat da. Uste dut bizi garen momentuaren ondorio bat dela, eta hortik ateratzen da kritika itxura, baina ez zen helburua.
B.G: Gauza asko gertatu dira munduan, Euskal Herrian eta gure baitan azkeneko urte gutxian. Amazonen, Uberren eta beste batzuen munduan bizi gara eta derrepente hemen gaude, baina ez dakigu oso ondo nola iritsi garen. Pixka bat hortik abiatzen da, ez da hainbeste gizarteari kritika bat egin nahia, gehiago da dena aldatu dela eta orain non gauden, zer pentsatzen dugun honetaz, eta egiten dugun horri non ikusten dizkiogun herrenak. Kritika baino gehiago da gure buruari egindako autokritika.
Eredurik baduzue komikia sortzerakoan?
B.G: Lehenengo komikia sortu aurretik, ez nituen komikiak asko jarraitzen, eta Unaik eman zidan erreferentzietako bat Zerocalcare izan zen. Hala, komikiekiko banuen aurreiritzi bat, superheroiak eta halakoak agertzen direna, bizi-tza normalean ez daudenak, dena dela oso karikaturizatua edo errealismorik gabea. Baina ezagutu ditut komiki batzuk bizitzaz hitz egiten dutenak, gutako edozeinen bizitzari buruz, eta nahiko argi ikusi genuen lehendabiziko komikian hori egin nahi genuela, ez genuela sekulako ekintza edo fikziorik sortu nahi, gehiago gure buruari begiratuko zion zerbait, eta bigarrengo horretan ere hori da gertatzen dena. Ekintzak badaude noski, baina ez dira gure bizitzan gertatuko liratekeen gauzak.
U.G: Zerocalcare da gure erreferentzi nabarmenena. Berak ere bere ezaugarriak dituen pertsonaiak sortu izan ditu, gure belaunaldiko kide bat da, ezkerreko mugimenduetan aritzen dena, eta identifikatuak sentitzen gara kontatu nahi duguna ere nahiko antzekoa delako. Horrez gain, komikigile bezala beste autore askotan fijatzen naiz.
"Bertsotan gai batzuei heltzea zaila da batzuetan, komikietan, aldiz, beste denbora batekin egin daiteke”.
Bertsoak ez dira ohikoak komikietan. Off ahots bezala sartu dituzue. Balio erantsi bat dira?
U.G: Adierazteko modu bat izan da guretzat bertsoa, bertsolaritza gure eguneroko bizitzan oso presente dago, eta marrazki bidez ezin duguna adierazi bertsotara eramanda ez dakit zerbait berria esaten dugun baina behintzat gureago egiten dugu. Hori ematen dio.
B.G: Bertsoak sartzearena ez da zerbait kalkulatua izan. Bertso eskolara joan den edozeinen buruan dena nahasian egiten da. Sormen prozesuan bai saiatu nintzen bertsoari bere lekua ematen, eta nik pentsatzen nuen bezala eramaten komikira.
Unai, zure kasuan, marrazketa prozesua asko aldatu da?
U.G: Lehenengoan Beñatek gidoi osoa idatzi zuen, pasa zidan eta dena ondo barneratuta nire lana egin nuen. Kasu honetan, kapituluka pasa-tzen zidan materiala eta bioi egin zaigu prozesu hau gogorragoa. Baina, esango nuke modu honek emaitzari agian mesede ere egin diola. Bestalde, marrazteko estiloan zein egituran bi komikiak alboan jarriz gero garapen bat ikusten da, kontzienteago egin dut. Eboluzio bat ere bada, baina bilatu dut iluntasun gehiago eta hain esplizitua ez izatea gauza batzuetan.
Hala ere, elkarlanean ondo moldatzen zarete?
U.G: Badakigu bestearengandik zer espero behar dugun, ez gara gehiegi sartzen bestearen lanean eta elkarri lanean uzten diogu. Ia beti konformatu izan gara besteak eman digunarekin.
B.G: Bestearekin enpatizatzen dugu jakinik bakoitzak zer beste lan dituen, eta ez diogu elkarri presiorik sartzen.
Amaiera irekia du komikiak. Hirugarren bat ere egongo da? Nahiko zenukete?
B.G:Irekita uztearena garbi geneukan hasi aurretik ere. Bizitza errealetik ahal zen gertuen egon nahi genuen, eta bizitza errealean kapituluak ez dira ixten. Baina nahiko arnasestuka bukatu dugu, eta oraingoz hirugarrenik ez dugu ikusten. Pertsonalki, lehenengoarekin arantzatxo bat gelditu zitzaidan, eta honekin momentuz ez. Egin nahi genuena egin dugu, gure bizitzako oraingo etaparekin kezkak kontatu ditugu eta ondo bilduta daudela iruditzen zait.
U.G: Lehenengo honekin adiskidetu behar dugu, behar dugu atseden bat. Berdina esango genukeen lehen komikia argitaratu genuenean ere.
