Elkar argitaletxeak Hertzainak taldeari bere errepertorioa plataforma digitaletan baimenik gabe ustiatzeagatik kalte ordainak pagatzera behartzen duen epaia ez da soilik banda baten eta enpresa baten arteko eztabaida bat. Musika industria guztiak jasotzen duen abisua da, urteetan ziurtzat jo den horri buruzkoa: Interneten aurretik sinatutako kontratuek streamingerako ere balio zutela. Epaitegiak, nahitaez, ezetz esan du. Abestiak plataformetara igotzea eta diskoak saltzea ez direla gauza bera, eta musika hori sortu zutenen baimen espezifikoa behar dela. Erreklamazio ekonomikoaren zati bat preskripzio bidez kanpoan geratu bada ere, epaitzak musikariei 14.315,37 euro ordaintzera “ondare izaerako galerengatiko kalte ordain” gisa, eta 7.157,68 euro “kalte ordain” gisa behartzen du enpresa, eta ustiapen hori etetera, kasu zehatz honen mugak gainditzen dituen eztabaida berriro irekiz.
Gatazka 90. hamarkadaren hasieran sinatutako kontratuetan hasi zen, katalogoa Oihuka izatetik Elkar izatera igaro zenean, eta merkatua erabat fisikoa zenean, biniloak, kaseteak eta CDak nagusi zirela. Akordio haiek mundu analogiko baterako pentsatuta zeuden, eta euskarri materialen ustiapena arautzen zuten, streaming, plataforma global eta online katalogo iraunkorrik ez zegoen garai batean. Denboraren poderioz, errepertorio hori zerbitzu digitaletan erabilgarri moduan igo zen, eta musikariek ez zuten bestelako baimenik sinatu; diskoetxeek sinatutakoa streaminga ere gain hartzen zuelakoan, baina artista hein handi batek ere garrantzia izango ez zuelakoan.
Hainbat urtetan, industriaren zati handi batek ontzat eman zuen interpretazio hori jatorrizko kontratuaren luzapen natural gisa, baina epai honek hautsi egin du inertzia hori, eta zehaztu du ustiapen digitala berariazko baimena behar duen modalitate berria dela. Kasu zehatz honetatik harago, erabakiak ideia sinple, baina gako bat argitzen du: abesti bat erabiltzeko modu bakoi-tzak kontatzen du. Ez da gauza bera diskoak egitea edo gaiak plataforma globaletan zintzilikatzea, milioika aldiz erreproduzitu baitaitezke (eta horrek eragiten dituen irabaziak ere aldakorrak izan daitezke).
Ez da gose kontua
Eman dezake taldeak duela urte batzuk egin zuten itzulerako bira jendetsua kontuan hartua, honek guztiak diru goseari edo katalogoa berriro ekonomikoki estutzen saiatzeari erantzuten diola, baina eztabaida beste alde batetik doa. Jokoan dagoena ez da zenbat irabazten den, baizik eta nork erabaki-tzen duen eta nork kobratzen duen obraren erabilera zehatz batengatik. Ustiapen digitalagatik baimena eta konpentsazioa erreklamatzeak ez du esan nahi berekoia izatea edo diru gehiago nahi denik, baizik eta hirugarrenek dirua irabaztea saihestu nahi izatea, sortzaileen baimen argirik gabe behintzat. Ikuspuntua zehaztea garrantzitsua da: kontua ez da dirua kosta ala kosta biltzea, baizik eta norberaren lanaren gaineko kontrola mantentzea, musika industria global batean monetizatzen denean, era oso opako batean eta bitartekari askorekin, egileak nola, non eta zein interesetarako jakin gabe.
Musikaren eta plataformen arteko talka ez da fenomeno isolatua. Azken urteotan, profil handiko eztabaidak izan dira, hala nola Eminemen katalogoa Metaren aurrean kudeatzen duen enpresarena, sareen barruan bideo eta audio tresnetan abestiak txertatzeagatik. Han eztabaida ingurune teknologiko masiboen barruko lizentzia eta erabilerei buruzkoa da: ea plataforma batek bere sormen funtzioetan errepertorioa txerta dezakeen baimen espezifikorik gabe eta nola konpentsatzen den hori. Merkatu digitaleko eragile handien arteko gatazka da eta diru mordoa mugiarazten du behin ere hausnarketarako ez gelditzeko. Ez da bakarrik zenbat ordaintzen den, baizik eta zertarako erabil deitekeen zure musika.
Ahanztura eskubidea
Aldi berean, musikaren barrutik ahots antolatu bat sortu da, streaming garaian dirua nola banatzen den zalantzan jartzen duena. #BrokenRecord kanpaina, Tom Gray musikari eta konpositore britainiarrak bultzatua, plataforma digitaletan sortzaile askok jasotzen duten gardentasun falta eta ordainsari baxua salatzeko sortu zen. Bere lanak (agerraldi publikoekin eta Erresuma Batuan presio instituzionalarekin) lagundu du modu ulergarrian azaltzen nola esku hartzen duten zigiluek, banatzaileek eta plataformek diru sarreren katean. Bere planteamenduak esku artean dugun kasua kokatzen laguntzen du: #BrokenRecordek ingurune digitalean zenbat eta nola ordaintzen den eztabaidatzen du; Hertzainak-Elkar gatazkak oraindik lehenagoko zerbait planteatzen du: lehenik, obra erabiltzeko eskubidea; gero, dirusarrera banaketa.
Bukatzeko, honen ondotik, gutxi aipatutako beste gai bat ere badago: desagertzeko eskubidea. Dena artxibatu eta dena igotzen den ekosistema batean, ia inoiz ez da galdetzen artista batek bere katalogoa toki guztietan eskuragarri egotea nahi duen. Eskubideak kontrolatzeak esan nahi du ezetz esan ahal izatea, edo ez horrela, edo ez hor, edo ez interes horietarako (Palestinako genozidioak berpiztu duen bezala). Sententziak norabide hori du: teknologiak hedapena errazten du, baina ez du sortzailearen erabakia ordezka-tzen inola ere ez. Eta ñabardura hori, oinarrizkoa dirudien arren, etorkizuneko praktika asko alda ditzake, plataformaren kulturan ia ahaztuta dagoen zerbait sartzen duelako: obra bati buruzko azken hitzak obra egin zuenarena izaten jarraitu beharko lukeela.
