1977ko maiatzaren 8an, orain dela 49 urte luze beraz, gogoeta hauek idatzi zituen Juan de Ajuriaguerrak. Juan de Ajuriaguerra EAJko buruzagi historikoa eta erresistentzia klandestinoko pertsonaia zalantzarik gabekoa izan zen, erregimen faxistaren garaian demokraziaren, askatasunaren eta autogobernuaren alde egindako borroka eta erresistentzia nekaezinagatik. Juan de Ajuariaguerra Bilbon jaio zen 1903 urteko abuztuak 6an eta 1978 urteko abuztuaren 25ean hil Nafarroako Ayeguin. Guda zibila bertan, garai oso zailetan tinkoa eta “Trantsizio” garaiak lehenengo lerroan bizitu zituena. Gizon aparta, sendoa, zintzoa, leiala, ausarta, koherentea, abertzale petoa, demokrata osoa bereziki. Nire aita zen Inosenek ezagutzen zuen, nago ondo samar ezagutzen zutela elkar. Gogoan daukat, nerabea nintzen, nire gurasoen etxean ikusi nuela pare bat aldiz aitarekin hitz egiten. Biak serio. Telefonoz ere aritu ziren aldioro, gogoan daukat. Baina goazen hari politikora.
Lehen hauteskunde politiko demokratikoetarako prestatzea beharrezkoa zen, historikoak horregatik, urte hartako ekainaren 15ean egitekoak zirenak hain zuzen eta Adolfo Suárez presidenteak apirilaren 15ean deitu zituenak hain zuzen. Uste dut, artikulua hau, 49 urte geroago, distantziak ematen duen ikuspegitik, interesgarria dela berriro irakurtzea, beti ere bi testuinguru soziopolitikoen arteko alde nabarmena kontuan hartuta, urte asko pasatu dira eta, 1977-2026. Franco urte eta erdi lehenago hil zen ohean, 1975. urteko azaroaren 20ean, zahar eta gaixo, dena ustez ondo lotuta utzita, sableen hotsaren, estatu-kolpe saiakeren eta poliziaren dardararen artean. Atzerapauso politiko zabala bideragarria zen, etorkizunerako ziurgabetasun politiko handia. Zerbait hiltzen ari zen eta beste zerbait jaiotzeke zegoen oraindik.
Horrelaxe zioen bere garai guztiz zail haietan, gogoetak dira, gogoeta sakonak, garrantzia dute garai haietan, orain dela 49 urte, horrela idazteak bere balioa dauka, ezinbesteko garrantzia nire ustez, ostera irakurtzea merezi duelakoan nago: “Demokraziaren oinarrizko ezaugarrietako bat parte-hartzea da. Demokrazia, jatorriz, herritarren parte-hartzea da herriaren ordena juridikoan. Beste ezaugarri guztiak -gehiengoaren agintea, gutxiengoekiko errespetua, aukera guztien aldizkako azterketa, eta abar- horren ondorio dira. Parte-hartze hau, behin zuzena, pixkanaka zeharkako parte-hartze bihurtu da denborarekin, gero eta urrunago herritarrengandik. Estatu modernoek ez dituzte asetzen mundu modernoaren beharrak eta giza harremanen alderdi guztietako aurrerapenak”.
“Komunikazio erraztasunak, merkatuak zabaltzeko beharrak, ezagutza tekniko eta industrialaren trukeak eta kultura-harremanek egungo estatu-egiturak txikiegiak eta nahikoak ez dira bihurtu, uneko eskaerei erantzuten dien erakunde-esparru zabalago bat eskatuz. Europa beraren eraketak eskaera horri erantzuten dio, aldi berean nagusitasunaren alde lehiatzen diren bi bloke nagusiek mundua botere-esparrutan de facto banatzea orekatu nahi duen bitartean. Baina, aldi berean, estatu hauek handiegiak dira benetako demokrazia gauzatzeko herritarren parte-hartze aktibo eta benetakorako. Informazio, erabakiak hartzeko eta gauzatzeko guneak urrunegi daude herritarrengandik. Haien parte-hartzea ordezkarien hauteskundeetan noizean behin botoa ematera mugatzen da, hautagaiek gertaerak eta asmoak azaletik aurkeztu ondoren, askotan izendatu ondoren ahaztu egiten direnak, eta herritar hautesleak legegintzako edo administrazio-jarduera kontrolatzeko gai izan gabe.”
“Horrek azaltzen du sektore zabaletan demokraziarekiko nabaritzen den desafekzioa edo epeltasuna, eta beren interes politiko edo ekonomikoak babesten dituzten egitura politikoak ezarri nahi dituztenen, dauden boterea iraunarazten dutenen edo nahi duten boterea bereganatzen dutenen erasoen indarra. Gaur egungo estatuen existentzia subiranotasun nozio batean oinarritzen da, eta nozio hori etengabeko bilakaera politikoak suntsitu egiten du. Estatuen egoismoa, eratzen ari den Europaren egungo egoeran nabarmen agerikoa, subiranotasun horren zatirik ez dio goi mailako erakunde bati uko egiten eta bere burua indar osoz defendatzen du berehala eta gutxiespenez bere barne arazoetan esku-hartze gisa izendatzen duenaren aurka. Ez die ezer uzten beheko mailetara ere. Estatuaren subiranotasuna osoa, zatiezina eta besterenezina da; dena hartzen du eta denera hedatzen da. Gehienez ere, subiranotasun horren zati txikiak eskuordetzen ditu, eta horien irismena eta irismena zorrotz kontrolatzen dira. Gaur egun krisian dagoen kontzeptu honen aurka, erakunde politikoen beste kontzepzio bat proposatzen da: federalismoa.”
“Federalismoa nortasun bereiziak dituzten entitate naturalen existentzia aitortzetik dator, eta hauek nortasun horien garapen osoa izateko eskubidea dute, gizarteak defendatu eta babesteko betebeharra duen eskubide hori. Entitate natural horiek guztiek beren subiranotasuna dute, eskuordetzen ez dena, beren eremu geografikoan eta beren jarduera espezifikoen esparruan. Ez diote goi-mailako agintaritza bati eman behar beren kabuz eraginkortasunez lor dezaketena, beren elkartasun-betebeharrak gutxitu gabe, eta hori gabe ezin dute beren nortasunen garapen osoa lortu. Demokrazia batean, elkartasun-betebehar horiek goi-mailako erakunde politikoetan parte-hartze eraginkor eta benetakoaren bidez gauzatzen dira, eta goi-mailako erakunde horiek, aldi berean, parte-hartze hori defendatu eta babesteko betebeharra dute,”
“Udalerriak eta baita auzoak, eskualdeak, nazionalitateak, Estatua bera estatu plurinazional baten kasuan, eta gaur egun eratzen ari diren erakunde gaindikoak dira herritarrek parte hartu behar duten esparruak. Egitura hierarkiko honetan, lehenago aipatu ditugun informazio, erabakiak hartzeko eta gauzatzeko guneak herritarrarengana hurbiltzen dira, eta honek zuzenean eta pertsonalki parte har dezake, etengabe bere garapena kontrolatuz eta bere lankidetzarekin egindako lanaren gogobetetasuna biziz. Goian adierazitako gogoeta teoriko eta logikoetatik abiatuta ez, baizik eta Espainiako Estatua osatzen duten nazionalitateen eskubideetatik abiatuta, egitura federal baten alde egin denean, komunikabide batzuek eta pertsona batzuek dogmatikoki erantzun dute egitura hori onartezina dela egungo garapen ekonomikoaren egoeran, garestiegia delako. Hori egia balitz ere -eta frogatu beharko lukete-, argudio hori ez litzateke onargarria izango, materialista hutsa delako eta dirua ez delako erabaki politiko baten azken erabakigarria izan behar, gastua jasan daitekeen bitartean. Baina egia da hori ez dela egia. Hori frogatzeko, egitura federaleko estatu batzuk begiratu besterik ez dago: adibidez, Alemania eta Suitza. Alemaniako Errepublika Federaleko pertsonaia garrantzitsuekin gai hau eztabaidatzean, kategorikoki adierazi zuten beren herrialdeko egitura federala ez zela nabarmen garestiagoa estatu zentralista batean baino. Estatu zentralista batean, ez litzateke administrazio-erakunderik egongo estatu federatuentzat, baina beharrezkoa izango zen administrazio zentralak eskuordetutako probintzia-egiturak ezartzea, ia gobernu federalarenak bezain handiak. Aitzitik, egitura federalak hain bizkortasun handia sortzen du, ezen federalismoaren edozein kostu potentzial konpentsatzen baitu”.
“Erabakiak azkar hartzen dira, ez baitago arazoak estatu osoan zehar agertu arte itxaron beharrik; aitzitik, estatu federatuak berehala eta zuzenean sentitu eta hartzen ditu. Ezarritako irtenbideek tokiko benetako baldintzak kontuan hartzen dituzte, eta haien gauzatzea ez da zertan arau orokorren menpe egon behar, zeinak, berez, ez baitira egoera desberdinetara zehazki egokitzen. Bloke handiak eratzeko joerak eta beharrak, hain zuzen ere, gizarte, kultura eta espiritualtasun masifikazioaren arrisku larriarekin, eskala humanoko komunitate naturalen kontrapuntua eskatzen du, zeinek beren garapen pertsonal osoa bermatzen eta eskaintzen duten, beren kulturaren, ohituren, izateko moduaren eta gizateriaren eta munduaren kontzepzioaren barruan. Eta, hain zuzen ere, mugimendu nazionalen berpizkundea ikusten dugu, eta harriduraz ikus daiteke sentimendu nazionala nonahi indartsuagoa dela klase sentimendua, korronte politikoekiko afiliazioa edo formula filosofiko eta kulturalei atxikimendua baino. Beraz, Espainiako Estaturako egitura federal baten alde gaude. Hori gure kontzientzia nazionalaren inperatiboak eta demokraziaren kontzepzioaren eskakizunak direla eta gertatzen da.” eta parte-hartzearena. Giza baldintzara egokitutako mundu gizatiarrago bat eraikitzeko beharragatik. Eraginkortasunaren mesedetan. Eta uste dugu hori egitean ez gaituztela motibo berekoi hutsek bultzatzen, baizik eta Espainiako Estatuko herri guztientzat onuragarria den zerbait defendatzen dugula, zeinekin bizikide izan behar dugun eta zeinekin gure elkartasuna erakutsi behar dugun.” Eta kuriositate edo zalantza bat, irrikaz jakin nahiko nuke nik zer pentsatuko zukeen Ajuriaguerra jaunak gaurko egoeraz hauxe idatzi eta 49 urte ondoren demokraziak eta federalismoaz?