Irakurle estimatua, ados egon gaitezke gaurko mundua aztoratua dagoela, guztiz aztoratua gainera. Bigarren guda mundialaren “ordena”, bere ezaugarri guzti guztiekin, batzuk egokiak, besteak ez hain egokiak bere amaiera ezagutzen ari zaigula. Nazioartean gertatzen ari direnak ez dira, ez nolanahikoak, eta zaila zaigu argi luzeekin etorkizunari begira jarri eta aurreikusi zer datorkigun eta zein ondorioekin. Utopientzat garai ilunak, distopiak nagusitzen ari direla gailentzen dirudi. Orain arteko ziurtasunak ahultzen eta ezabatzen ari dira. Zerk ordezkatuko du guk geuk orain arte ezagutu duguna? Aurreikus ezina begi bistan, nik neuk behintzat halaxe deritzot. Gai hau de la eta lehenik eta behin, bi lagun min eskertu nahi ditut beraien eskuzabaltasunagatik, eta beraien argudioak nireak bailiran erabiltzeko aukera emateagatik. Horietako bat Cristina Uriarte eta Jokin Bildarratz sailburuek zuzendu izan zuten Hezkuntza Saileko nire lankide ohia da, Jorge Arévaloz ari naiz, Lanbide Heziketako sailburuorde gisa hainbat agintalditan aritu zena hain zuzen. Bestea Xose Carlos Arias da, oso senide hurbila eta hainbat liburu gomendagarri eta interesgarrien egilea trebe eta prestua. Bietako bakoitzak gaur egungo mundua, bere egungo egoera eta balizko alternatibak jorratzen ditu ikuspegi desberdin baina guztiz osagarrietatik. Arriskuan ote orain arte ezagutu “demokrazia” gisa kolektiboki ezagutu izan duguna? Asko hitzen daiteke orain arte ezagutu dugun “demokraziaz”, bere indar eta ahuldadez, bere abantailez eta zer hobetu beharrez. Berriro diot, biei, Xosé Carlos eta Jorgeri, eskerrak eman nahi dizkiet bihotzez. Beraien hainbat argudio nireganatu eta euskara itzuli ditut nola hala, beraien ideia eta gogoeta josi eta iruten aritu naiz, saiatu naiz, ahalik eta era txukunenean. Ea bada.
Egia esanda mundua, zalantzarik gabe, une erabakigarri batean dago, historia definitzen duten une horietako bat igarotzen. Utopiak eta distopiak mendeetan zehar tresna literarioak izan dira etorkizun posibleak imajinatzeko. Hala ere, gaur egun errealitatea interpretatzeko esparru gisa funtzionatzen dute. Utopiak giza duintasuna errespetatzen duen eta politika, ekonomia eta gizarte-elkarrekintza ongizate kolektiborantz bideratuta dauden gizarte justuago, orekatuago eta solidarioago bat lortzeko nahia adierazten du. Distopiak, berriz, boterea kontzentratzen den, teknologiak gizagabetzen duen, gizarteak bere oinarrizko balioak galtzen dituen, gezurrak normalizatzen diren, desberdintasuna handitzen den eta politika zatiketa eta zatikatze tresna bihurtzen den sistemak deskribatzen ditu.
Utopiaren eta distopiaren arteko tentsioa ez da berria. Platonek, bere “Errepublika” liburuan, argudiatu zuen estatua Arrazoiak gobernatu behar zuela justizia lortzeko. Baina ohartarazi zuen, halaber, barne-gatazkek ahuldutako demokrazia batek ordena agintzen duen eta, azken finean, boterea kontzentratzen duen babesle baten bila amaitu zezakeela, tirano bihurtu arte. Beste era batera esanda, bere hausnarketak oroigarri kezkagarri gisa balio du demokraziak bat-batean ez, baizik eta higaduragatik hil daitezkeela. Hori esanda, eta horrela, gutxitan ekarri du urte hasierak aro aldaketa baten sentsazioa, datozen hilabeteetan duela gutxi imajinatu ere egin ezin genituen gauzak ikusiko ditugulako sentimendu zabalduarekin.
Venezuelan izandako blitz-aren ondoren (hiper-azelerazio aro honetarako egokiena den gerra mota), herrialde horretan protektoratu ekonomiko moduko bat ezartzeak, bere baliabideak bereganatzeko asmo agerikoarekin, aro berri bat abiarazten du, eta ziurrenik laster esku-hartzeak ikusiko ditugu beste leku batzuetan. Protagonistak berak, Donald Trumpek, argi eta garbi adierazi du: “Ez dago ezerk geldiaraziko nauenik. Ez dut nazioarteko zuzenbiderik behar”. Bere aholkulari nagusiak, Stephen Millerrek, are bortitzago berresten du hau: “Munduaren burdinazko legeak dira denboraren hasieratik... indarrak gobernatutako mundua, ankerkeriak gobernatutakoa, botereak gobernatutakoa”. Beraz, atzean utzi dugu agertoki bat -bere akats guztiekin- non arau argiak eta botere oreka nagusi ziren (lehen globalizazioa deitzen genion), eta oso bestelako baterantz goaz, indarrak gobernatua. Kolonialismora itzultzen ari gara? Hitz egin al dezakegu neoinperialismoaz, Theodore Roosevelten “Makila Handia” politika gogorarazten duen zerbait, duela mende bat baino gehiago AEBetako presidentea? Badago hitz bat agian egunotan ikusten ari garena ondoen definitzen duena: bandolerismoa.
Azken gertakariak inprobisazioa dakartzan ala estrategia argi eta sendo baten parte diren ez dago argi, baita Txinaren goranzko boterearentzat duten eragina ere: eragin-esparruen banaketa bat al da hau, gehiago edo gutxiago negoziatua, edo zuzeneko konfrontaziorantz doa? Seguruenik bietako zerbait egongo da, baina gero eta argiago dago datozen urteetan, eta ziurrenik hamarkadetan, bi superpotentzien arteko borroka teknologiko eta geopolitikoa areagotuko dela, hau da Graham Allison zientzialari politikoak asmatutako “Tuzididesen tranpa” ospetsua, zeinak dioen bi superpotentziak, bata sortzen ari dena eta bestea gainbeheran dagoena, gatazkara kondenatuta daudela.
Orain arte, Txinaren erreakzioa isila eta indartsua izan da, batez ere finantza arloan. Asiako herrialdea Amerikako nagusitasun sistemari lotuta jarraitzen du, baina gero eta gehiago zabaltzen ari da bere mugaz gaindiko ordainketa erregimena, CIPS izenekoa dena. Eta joan den astetik, ekintza-bide hori nabarmen indartu da, batez ere BRICS eskualdean. Puntu hau oso garrantzitsua da, zenbait arlotan -merkataritzan adibidez- globalizazioaren gainbehera hamarkada bat baino gehiago daramatzalako martxan, baina ia ez da gertatu kapital merkatuen esparruan. Aitzitik, indarrez bultzatutako ekonomiaren aro berri honetan, finantzen zatikatzeak azkar eta erabakitasunez aurrera egin dezake. Nazioarteko harreman ekonomikoen mundua, botere leunean, ospearen bilaketan eta gobernuen eta merkatuen erantzunen arteko oreka jakin batean oinarrituta, desagertzen ari dela dirudi. Lehenago edo beranduago, horrek bere oinarrizko printzipio instituzionalen gainbehera ekarriko du, hala nola politika ekonomikoetarako arauen definizioa edo banku zentralen independentzia (nola harri gaitezke bada Erreserba Federalaren presidentearen aurkako azken erasoekin?). Iraganeko erlikiak diruditen printzipioak, horietako bat ere ez baita sartzen Donald Trump/Ubu Roiren planetan (Alfred Jarryren antzezlaneko autokrata suminkorra gogora ekartzeko, literaturaren historian absurdua ekarri zuena). Eta zer esan Marco Rubio eta J.D. Vancetaz? Eta ICE harroputzen inpunitate, bidegabekeri eta jardun lotsagarriaz?
Alternatiba, uste dut, lankidetza, enpatia eta giza duintasuna lehenesten dituzten gizabanakoek, erakundeek eta mugimenduek defendatzen duten bide utopikoa eta horizonte etikoa da. Eta Europak balio horiek irmoki berretsi behar ditu. Haiek defendatzea ez da keinu sinboliko bat; behar historiko bat da. Munduak aukera historiko eta erabakigarri baten aurrean dago. Gizartean bizitza ulertzeko bi modu daude: bata lankidetza eta ongizate partekatua lehenesten dituena, eta bestea boterea, beldurra eta gutxi batzuen irabazia lehenesten dituena. Aukeratzen dugun ibilbideak etorkizuneko belaunaldien etorkizuna moldatuko du. Kexaka soilik ez dugu aurrera egingo, kexaka soilik ez diogu aurre egingo datorkigun aldaketari. Ezin amor eman. Goiari eutsi behar. Bai ala bai. Asmoz eta jakitez. Geure arbasoek garai zailak, eta agian guztiz zailagoak, bizitu zituzten urte askotan, luze eta zabal. Baina beti itxaropena izan zuten eta hoorela lehian jardun zuten mundu eta gizarte hobe baten alde. Maixu eta irakasle onak izan ditugu beraz. Ez gara bada gutxiago izango ez?
Hau da erronka, desafio handia. Ideia berriak gizon eta emakume berrientzat. Helburu zuzen, berdin eta bakar bat. Lurtarrentzat internazionalismo noble eta eskuzabala humanitatearentzat. Hitz batean, espiritu berri bat lur zahar baina gizarte berri honen zerbitzurako, itxaropenerako. Izan ere, badago makro-politika edo politika orokor bat begiratzen duena, pentsatzen duena eta zaintzen herri guztien ordenamendu nagusia. Eta badago ere mikro-politika bat, edo politika berezia, zeinaren ekimena bildu egiten da aspektu partzial jakinetan..Pertsona garenez, historikoki erantzule, arduradun garen aldetik, gidatzen gaituen helburua askatasuna da: ordena zuzenerako borroka askatasunaren alde. Pertsona gehiagok eutsi eta gorde dezaten askatasun gehiago eta gaiago izan daitezen beren askatasuna erabiltzeko, baliatzeko. Ez gara presentean bakarrik, orainaldian bakaririk bizi. Geroan. Geroan ere bizi gara. Etorkizunean. Amaitzen dut, milesker ostera, Jorge Areválo eta Xose Carlos Ariasi. Uste dut irakurle estimatua, idatzi honek, gaizki ala ondo, gaurko giroari zuzen heltzen diola. Uste dut, sumatzen dut, iragana atzean geratzen ari dela, geratzen ari zaigula, eta etorkizunaren ezaugarri berriak ezartzen ari zaizkigula. Bai. Etorkizuna.
